Dagblad de Limburger, 30 mei 2009
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
Beethoven, Europa en Limburg
Een van de heerlijke details uit de film In search of Beethoven is dat de componist de beroemde ‘vreugenmelodie’ van de Negende Symfonie verstopt lijkt te hebben in een variatie in het laatste deel van zijn laatste pianosonate. Wie niet meer kent dan het deuntje van ‘Alle Menschen werden Brüder’, haalt er misschien zijn schouders bij op. De liefhebber echter beseft weer eens hoezeer de meester zelf gefascineerd moet zijn geweest door die eenvoudige opeenvolging van noten. Al eerder gebruikte Beethoven een soortgelijk thema in het lied Gegenliebe. En tijdens een beroemd concert op 22 december 1808 in het Theater an der Wien gingen niet alleen zijn zesde en vijfde symfonie (tatata-taa) in première, maar klonk ook voor het eerst de betoverende Koorfantasie. Met daarin als klap op de vuurpijl een melodie die slechts een paar noten verschilt van wat een kleine twee eeuwen later zou worden uitgeroepen tot Europese Hymne.
Eind juni speelt het Limburgs Symfonie Orkest de Koorfantasie én de Koorsymfonie in één concert. Dat is een unicum. Dat de koorpartijen worden gezongen door de Brussels Choral Society, onderstreept de Europese dimensie van deze muziek. De laatste keer dat de Negende in Limburg werd gespeeld, was bij mijn weten in 2004, precies op de dag dat een reeks voormalige Oostbloklanden toetrad tot de Europese Unie. Beethoven en Europa hebben alles met elkaar te maken. De toondichter was een fan van de ideeën van de Franse Revolutie die ertoe moesten leiden dat Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap gemeengoed zouden worden. Met name na de val van Napoleon leek er echter steeds minder van die idealen terecht te komen. Sommige filosofen beweren zelfs dat de tijd van Beethoven hét tijdperk zou zijn geweest om een rechtvaardige wereld te scheppen. Zo’n beetje elk Beethoven-stuk is een psychologische reis die wil uitmonden in bevrijding of verzoening. Na 1827 (het jaar waarin Beethoven stierf) of 1822 (het jaar waarin volgens het nieuwste boek van de Duitse essayist Rüdiger Safranski de Romantiek ophield) zou het moment van zo’n verzoening gemist zijn. Het afscheid van de maakbaarheid van de samenleving ligt vanuit zo’n optiek niet aan het einde van de vorige eeuw, maar deed zich al twee eeuwen eerder voor (Marx, Lenin en Sartre ten spijt).
Punt is echter dat de hoop op een betere wereld in de muziek van Beethoven tot op de dag van vandaag doorvibreert. Je zou zelfs kunnen stellen dat de muziek een klankruimte is waarin we ons kunnen oefenen in de overtuiging van het belang van wat je een waarachtig Europees ideaal zou kunnen noemen. De eerste delen van de Negende beschrijven worsteling, somberheid en een palet van tegenstrijdige emoties. Precies op het moment dat het afscheid van het goede zich in de muziek definitief lijkt op te dringen, gooit de symfonie het over een radicaal andere boeg en klinken de woorden die de wapenspreuk zouden kunnen zijn van de Europese Unie: “O Freunde, nicht diese Töne, sondern lasst uns angenehmere anstimmen!”
‘Europa’ werd in het leven geroepen om het continent te behoeden voor een nieuwe oorlog en vanuit de overtuiging dat vrede maakbaar is. De keuze voor Beethovens melodie als volkslied, was dan ook een briljante. Steeds als we twijfelen, steeds als we wanhopen over de mogelijkheid van Europa, steeds dan zouden we die muziek moeten spelen om onszelf te doordringen van waar het eigenlijk om gaat. Vrijheid. Gelijkheid. En voor mijn part Broederschap.
Vanuit Limburg en de Limburgse Euregio’s is die broederschap met de componist Beethoven overigens op een bijzondere manier te ‘vermarkten’. Beethovens grootvader was koordirigent in de Sint-Lambertuskerk in Luik. Een van de belangrijkste Beethoven-pelgrimsplaatsen, het geboortehuis in Bonn, ligt op slechts anderhalf uur rijden van Zuid-Limburg. En een van de eerste steden waar de Negende voor het eerst na Wenen en Londen klonk, was Aken, waar 422 musici haar onder leiding van componist Ferdinand Ries speelden en zongen. In een brief van 9 juni 1825 schreef Ries aan zijn vriend Beethoven: “Es ist ein Werk, dem man keines an die Seite setzen kann, und hätten Sie nichts wie das geschrieben, so hätten Sie sich unsterblich gemacht – wo werden Sie uns hinführen?”
In de Negende is Europa nu al onsterfelijk. En naarmate we die muziek vaker spelen, maakt Europa steeds meer kans op een waarachtige en levensbelangrijke maakbaarheid. Vreugde! Waarheen zal ‘Europa’ ons nog voeren?
Govert Derix